·        Έκδοση Δεκαδικής Ταξινόμησης Dewey

·        Θησαυρός Ελληνικών Όρων

·        Τήρηση, προώθηση, αυτοματοποιημένος έλεγχος προτύπων

·        Βελτίωση αναγνωρισιμότητας Βιβλιοθήκης ΕΚΤ

·        Συλλογική διαπραγμάτευση

·        Συλλογικός Κατάλογος

·        Πανευρωπαϊκή διάκριση λογισμικού ΑΒΕΚΤ ως βέλτιστη πρακτική

·        Πρότυπες πολιτικές νομικής τεκμηρίωσης

Ο τομέας της τεκμηρίωσης αποτελεί κεντρικό άξονα δραστηριοποίησης του ΕΚΤ με πυρήνα τη βιβλιοθήκη, και η πορεία ανάπτυξής του αντικατοπτρίζει την ωρίμανση του ίδιου του οργανισμού.

Η στρατηγική που ακολουθήθηκε στον τομέα αυτό εμφανίζει μια σαφή εξελικτική πορεία από την τεκμηρίωση εκδόσεων και την παροχή βιβλιοθηκονομικών υπηρεσιών στην:

·        δημιουργία βασικών πόρων τεκμηρίωσης (Dewey, ελεγχόμενα λεξιλόγια, θησαυρός όρων)

·        υιοθέτηση προτύπων και τυποποίηση διαδικασίας τεκμηρίωσης

·        τεκμηρίωση γκρίζας βιβλιογραφίας και πρωτογενών επιστημονικών πηγών

·        τεκμηρίωση επιστημονικής και ερευνητικής δραστηριότητας.

·        υποστήριξη της σύγχρονης απαίτησης για την εννοιολογική διασύνδεση της πληροφορίας

Οι πιο πρόσφατες τεκμηριωτικές δράσεις του ΕΚΤ εστιάζουν στην τεκμηρίωση δικαιωμάτων, ενώ η σε εξέλιξη ανάπτυξη Μητρώων για τους Έλληνες Ερευνητές δημιουργεί το συνεκτικό ιστό που διασυνδέει και ολοκληρώνει την επιστημονική πληροφορία που ήδη υπάρχει σε μεμονωμένους καταλόγους ψηφιακών βιβλιοθηκών και σε αποθετήρια.

Τα ζητήματα τεκμηρίωσης της επιστημονικής δραστηριότητας και των ερευνητικών αποτελεσμάτων, επειδή έχουν χαρακτήρα συγκέντρωσης και επεξεργασίας μετρικών στοιχείων, παρουσιάζονται αναλυτικά στο κεφάλαιο “Μετρικά”.

2.1 Βιβλιοθήκες

2.1.1 Βιβλιοθήκη Επιστήμης & Τεχνολογίας ΕΚΤ

Στα μέσα της δεκαετίας του 1990, οι παρεχόμενες υπηρεσίες της Βιβλιοθήκης Επιστήμης και Τεχνολογίας του ΕΚΤ αφορούσαν στη βιβλιοθηκονομική επεξεργασία και διάθεση εκδόσεων και την παροχή υπηρεσιών που απαιτούσε τη φυσική παρουσία του χρήστη, ενώ ήταν επικουρική η χρήση πληροφοριακών συστημάτων για την καταλογογράφηση και αναζήτηση του σχετικού υλικού.

Συνοπτικά πρόοδος εντοπίζεται στους ακόλουθους τομείς:

(Ι) βελτίωση των διαδικασιών πρόσκτησης υλικού. Με την καθιέρωση της ετήσιας παρακολούθησης και αξιολόγησης της χρήσης των βάσεων δεδομένων και των εν γένει πληροφοριακών πηγών, ρυθμίζεται ανάλογα η πολιτική προσκτήσεων. Επιπλέον, τα στοιχεία αυτά ενισχύουν τη διαπραγματευτική ικανότητα του φορέα με τους εκδότες.

(ΙΙ) βελτίωση και επέκταση των υπηρεσιών. Οι υπηρεσίες αναζήτησης και εντοπισμού πληροφοριακών πηγών, των οποίων ο χειρισμός γινόταν μόνο από εξειδικευμένο προσωπικό, επεκτάθηκε ώστε να καταστεί δυνατή η παροχή ποιοτικών διαδικτυακών υπηρεσιών προς τους χρήστες. Ταυτόχρονα  επεκτάθηκε το σύστημα διαδανεισμού μεταξύ των 250 βιβλιοθηκών που συγκροτούν το Εθνικό Δίκτυο Ερευνητικών και Τεχνολογικών Βιβλιοθηκών, εντάχθηκαν νέες προσκτήσεις ηλεκτρονικών, κυρίως, συνδρομών και βελτιώθηκε η ποιότητα των μεταδεδομένων.

(IΙΙ) βελτίωση της θέσης και της αναγνωρισιμότητας της βιβλιοθήκης. Ο συντονισμός της κοινοπραξίας των βιβλιοθηκών των ερευνητικών κέντρων, τον οποίο ανέλαβε το ΕΚΤ και οι δράσεις που σχεδιάστηκαν για την ικανοποίηση των συλλογικών στόχων που τέθηκαν, ενίσχυσαν τις δράσεις της βιβλιοθήκης και της επέτρεψαν να ασκήσει αποτελεσματικά τον θεσμικό της ρόλο, που είναι η συλλογή της επιστημονικής παραγωγής της χώρας και η παροχή υψηλού επιπέδου υπηρεσιών.

(ΙV) παροχή υποδομών πρόσβασης στο διαδίκτυο προς τους επισκέπτες της βιβλιοθήκης. Στους χρήστες της βιβλιοθήκης παρέχεται από το 1998 ανοικτό ηλεκτρονικό αναγνωστήριο 22 θέσεων εργασίας, που επιτρέπει μεταξύ των άλλων, το άνοιγμα της πλούσιας ηλεκτρονικής συλλογής στο ευρύ κοινό χωρίς την καταστρατήγηση των δικαιωμάτων των εκδοτών.

Επίσης, από το 2004, παρέχεται δωρεάν ασύρματη πρόσβαση στο Διαδίκτυο από τους χώρους της Βιβλιοθήκης, γεγονός που έχει ενισχύσει σημαντικά τον αριθμό των ερευνητών που δουλεύουν καθημερινά μέσα στη βιβλιοθήκη.

2.1.2 Υπηρεσίες προς τη βιβλιοθηκονομική κοινότητα

Κατά τη διάρκεια των τελευταίων 17 ετών σχεδιάστηκαν και διατέθηκαν ολοκληρωμένες βασικές υπηρεσίες και πόροι αναφοράς προς το σύνολο των βιβλιοθηκών της χώρας και προς την ευρύτερη ερευνητική και ακαδημαϊκή κοινότητα.

Στο πλαίσιο αναπτυξιακών έργων που σχεδιάστηκαν και υλοποιήθηκαν με ευθύνη μου, υιοθετήθηκαν πρότυπα τεκμηρίωσης και αναπτύχθηκαν εργαλεία βιβλιοθηκονομικής τεκμηρίωσης, και τεχνογνωσία που βελτίωσαν σημαντικά το επίπεδο των παρεχόμενων υπηρεσιών τεκμηρίωσης σε εθνικό επίπεδο.

Η “Ελληνική Έκδοση Δεκαδικής Ταξινόμησης Dewey”, έργο μεγάλης σημασίας που επί δεκαετίες επεδίωκε να ολοκληρώσει η βιβλιοθηκονομική κοινότητα, ο “Θησαυρός Ελληνικών Όρων” και μια σειρά από ελεγχόμενα λεξιλόγια, αποτελούν ενδεικτικές τέτοιες δράσεις.

Με τον τρόπο αυτό, έγκριτο περιεχόμενο τεκμηριώθηκε και κατέστη διαθέσιμο τόσο σε εξειδικευμένο όσο και στο ευρύτερο κοινό. Επιπλέον, δημιουργήθηκαν πρότυπες διαδικασίες τεκμηρίωσης, ανάλογα με την κατηγορία υλικού, καθώς και οδηγοί για διαφορετικά στάδια της διαδικασίας τεκμηρίωσης, απόθεσης και διάθεσης του υλικού.

Η υλοποίηση του θεσμικού ρόλου του ΕΚΤ υπήρξε από τις πρώτες προτεραιότητές. Κατανοώντας τον ρόλο που οφείλουν να διαδραματίσουν οι βιβλιοθήκες σε ένα ψηφιακό ερευνητικό περιβάλλον και τη σημασία της πρόσβασης σε περιοδικές επιστημονικές εκδόσεις και βάσεις δεδομένων, οι προσπάθειες επικεντρώθηκαν σε τρία σημεία:

(Ι) τη συλλογική διαπραγμάτευση και απόκτηση επιστημονικών περιοδικών για το σύνολο των ερευνητικών ιδρυμάτων. Η προσέγγιση αυτή επέτρεψε την αύξηση της διαπραγματευτικής ικανότητας των βιβλιοθηκών και, συνακόλουθα, την επίτευξη καλύτερων συμφωνιών τόσο σε επίπεδο όρων πρόσβασης όσο και σε επίπεδο κόστους για τον δημόσιο τομέα.

(ΙΙ) τη δημιουργία του εθνικού αρχείου επιστημονικών περιοδικών εκδόσεων. Το αρχείο αυτό επιτρέπει την πρόσβαση στο σύνολο των περιοδικών που έχουν αγοραστεί για λογαριασμό των ελληνικών ερευνητικών κέντρων και μία από τις σημαντικότερα συνεισφορές του ΕΚΤ στην κοινότητα των επιστημόνων και ερευνητών.

(ΙΙΙ) τη δημιουργία συλλογικού καταλόγου επιστημονικών περιοδικών και τη σταδιακή δημιουργία αντίστοιχων καταλόγων έγκριτων ελληνικών επιστημονικών περιοδικών στο χώρο των Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών επιστημών, καθώς και στο χώρο της Υγείας.

 

2.2 ΑΒΕΚΤ

Ένα από τα πιο δημοφιλή προϊόντα που ανέπτυξε το ΕΚΤ είναι το Σύστημα Aυτοματισμού Bιβλιοθηκών και Διαχείρισης Βιβλιογραφικών Δεδομένων ΑΒΕΚΤ, το οποίο σήμερα χρησιμοποιούν 2.500 βιβλιοθήκες. Το ΑΒΕΚΤ, η πρώτη έκδοση του οποίου αναπτύχθηκε στο τέλος της δεκαετίας του 80, αποτελεί  μία παρέμβαση με ιδιαίτερη σημασία, η οποία εξελίχθηκε τεχνολογικά και επεκτάθηκε, ώστε να ενσωματώνει κάθε φορά τα απαιτούμενα βιβλιοθηκονομικά πρότυπα.

Το ΑΒΕΚΤ διατίθεται σε συνδυασμό με ένα ολοκληρωμένο περιβάλλον παροχής υπηρεσιών σε βιβλιοθήκες. Συνδυάζεται με βασικούς πόρους και πηγές, όπως ελεγχόμενα λεξιλόγια και θησαυρούς, καθώς και διεθνώς αποδεκτούς κανόνες και πρότυπα τεκμηρίωσης που διευκολύνουν σημαντικά τόσο την εύρεση όσο και την επεξεργασία των βιβλιογραφικών εγγραφών.

Στο πλαίσιο της ανάπτυξης του ΑΒΕΚΤ, δημιουργήθηκε και συντηρείται, επίσης, ο συλλογικός κατάλογος περιοδικών, καθώς και το σύστημα διαδανεισμού μεταξύ των Ελληνικών βιβλιοθηκών. Το ΑΒΕΚΤ συνοδεύεται από ένα πλέγμα συμφωνιών υποστήριξης και παροχής προϊόντων ΑΒΕΚΤ προς τους χρήστες-βιβλιοθήκες, το οποίο περιλαμβάνει υπηρεσίες υποστήριξης και τηλεκπαίδευσης. Η γνωσιακή βάση που έχει δημιουργηθεί υποστηρίζει την καθημερινή χρήση του.

 

Η υποδομή και οι ηλεκτρονικές υπηρεσίες που αναπτύχθηκαν για την υποστήριξη της χρήσης του ΑΒΕΚΤ από την εκτεταμένη αριθμητικά κοινότητα των βιβλιοθηκονόμων, επιτρέπουν τη διαρκή επιμόρφωση και βελτίωση των δεξιοτήτων της, όπως επίσης και τη βελτίωση της ποιότητας των βιβλιογραφικών δεδομένων στη χώρα μας.

Η αναγνωρισιμότητα του ΕΚΤ από τη βιβλιοθηκονομική κοινότητα της χώρας οφείλεται και στους εντυπωσιακούς αριθμούς των ατόμων που έχουν επιμορφωθεί μέσα από πολύωρα σεμινάρια – με φυσική παρουσία και με χρήση e-learning περιβάλλοντος - που ξεπερνούν τους 3.000. Είναι, επίσης, ενδεικτικό ότι το ΤΕΙ Αθηνών έχει συμπεριλάβει τη διδασκαλία του ΑΒΕΚΤ στη διδακτέα ύλη των μαθημάτων του Τμήματος Βιβλιοθηκονομίας.

Σήμερα βρίσκεται σε εξέλιξη η προσαρμογή του ΑΒΕΚΤ στο νέο τεχνολογικό περιβάλλον, ενώ σταδιακά τα βιβλιογραφικά δεδομένα μετατρέπονται σε ανοικτά συνδεδεμένα δεδομένα, αυξάνοντας τις δυνατότητες επανάχρησης και διάχυσής τους. Η εξέλιξη αυτή, θα εξασφαλίσει την μετάβαση των βιβλιοθηκών στο χώρο των ανοικτών διασυνδεδεμένων δεδομένων, την καλύτερη παρακολούθηση της ελληνικής βιβλιογραφικής παραγωγής, των διαθέσιμων τίτλων στις ελληνικές βιβλιοθήκες και της χρήσης πηγών από την ερευνητική και ακαδημαϊκή κοινότητα.

Η Υπηρεσία OpenABEKT σχεδιάζεται ως Υπηρεσία Νέφους, εξασφαλίζοντας τη δυνατότητα παραμετροποίησης του συστήματος από τον κάθε φορέα, σύμφωνα με τις ανάγκες του.

2.3 Νομική Τεκμηρίωση

Η δημιουργία εργαλείων διαχείρισης των δικαιωμάτων επί του ψηφιακού περιεχομένου αποτελεί βασική δράση του ΕΚΤ, αλλά και εργαλείο εξαιρετικής σημασίας για το σύνολο των φορέων έρευνας και πολιτισμού που χρησιμοποιούν υπηρεσίες του ΕΚΤ. Ωςπροτεραιότητα έχει τεθεί η κατάρτιση μελετών σε σχέση με τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας επί των συλλογών, καθώς και η δημιουργία συχνών ερωτήσεων και οδηγών για την εφαρμογή αυτών σε συγκεκριμένα αποθετήρια.

Οι προκαταρκτικές αυτές δράσεις επιτρέπουν μια καλύτερη κατανόηση των δικαιωμάτων του περιεχομένου των αποθετηρίων. Παράλληλα, αναδεικνύουν τη σημασία της τεκμηρίωσης των δικαιωμάτων αυτών και του προσδιορισμού των διαφόρων επιπέδων δικαιωμάτων. Οδηγούν, δε, στη δημιουργία διαδικασιών που διευκολύνουν την εκκαθάριση, διαχείριση και διάθεση του περιεχομένου και των μεταδεδομένων.

Στο πλαίσιο αυτό, το ΕΚΤ δημιουργεί πρότυπες πολιτικές προστασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, άδειες διάθεσης περιεχομένου, όρων πρόσβασης σε διαδικτυακές υπηρεσίες και πρόσκτησης δικαιωμάτων. Επιπλέον, παράγει πρότυπες πολιτικές για την αντιμετώπιση θεμάτων προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς, δημοσίων δεδομένων και γεωχωρικών δεδομένων.

Με τον τρόπο αυτό συντελείται μια παρέμβαση εθνικής σημασίας για την καταγραφή και κατανόηση του τοπίου των δικαιωμάτων στο ερευνητικό, πολιτιστικό και επιστημονικό περιεχόμενο στην Ελλάδα.